“Đợt phân ủ này rất thành công con nhé. Nó trông mịn và tơi xốp như đất mùn vậy”. Mẹ tôi hào hứng nói từ một cuộc gọi bất ngờ hồi đầu mùa hè năm ngoái. Tôi lập tức hỏi mẹ về mùi của nó. “Mùi của đất mùn”, mẹ nói. Tôi cũng vui lây. Ngay cả khi mẹ tôi không có kinh nghiệm ủ phân từ rác thải sinh hoạt dễ phân hủy – ở đây là rác bếp, tôi vẫn tin vào “đánh giá” của mẹ: vì mẹ tôi trước đây là nông dân và khá quen thuộc với các loại phân bón.
Khoảng giữa những năm 1980, tôi nhớ gia đình mình thường có một đống gì đó to to phía sau nhà. Tuy lúc ấy còn nhỏ, tôi cũng hiểu rằng đó là một loại phân bón; bởi vì tôi nhiều lần thấy mẹ lấy một ít nguyên liệu từ đó và mang ra ruộng lúa. Tôi gọi cho mẹ để rõ hơn. “Mẹ dùng phân lợn. Đống phân được bịt kín bằng bùn ao. Sau vài tháng khi không còn mùi nữa thì bón được”, mẹ giải thích. Tôi muốn biết thời đó mẹ có dùng phân bón vô cơ (phân hóa học) không. “Ít lắm, chỉ khi lúa cần nhất thôi”. Tại sao? “Nhà mình không có tiền. Nhưng cũng có một số nhà có điều kiện thì dùng nhiều hơn”, mẹ nói. Tôi vừa tìm hiểu và được biết rằng Việt Nam bắt đầu sử dụng phân bón vô cơ khoảng sau năm 1960 và tăng nhanh chóng từ đầu những năm 1990. Phân bón vô cơ khá đắt với hầu hết nông dẫn vào khoảng giữa những năm 1980. Tuy nhiên ngày nay nó thậm chí còn có thể bị bón quá liều!
Quay lại với việc ủ phân compost từ rác bếp.
Sau vài năm sống ở Đức, tôi đã quen với việc phân loại rác. Thêm vào đó, làm việc trong lĩnh vực môi trường về phân tích dòng vật chất, tôi đã ít nhiều “ám ảnh” với việc tối ưu hóa dòng chất thải hữu cơ dễ phân hủy, mà nếu không sẽ bị vứt bỏ hoặc chôn lấp chung với các loại rác thải hỗn hợp khác. Khi về Việt Nam, tôi nhiều lúc cảm thấy không thoải mái cho lắm, nếu ít nhất không phân loại rác thải hữu cơ và rác tái chế. Tôi quyết định làm một thùng ủ phân thử nghiệm bằng thùng xốp 0,25 mét khối (m3) cho rác bếp nhà mình, sau khi tham khảo tài liệu và thực tiễn. Mặc dù thiết kế và vật liệu không chuyên nghiệp lắm nhưng nó mang lại một giải pháp khá nhanh, dễ dàng và khả thi. Vài tháng sau, mẹ tôi tiếp quản “dự án” này, dù có chút miễn cưỡng 😊. Tôi giải thích cho mẹ một nguyên tắc chung chung: tỷ lệ thích hợp giữa “phần xanh” (như rác bếp – phần bỏ đi từ rau, củ quả còn tươi; nguồn nitơ), phần nâu (như lá khô; nguồn carbon), nước (nếu cần), và oxy từ không khí. Giờ thì mẹ tôi thực hiện việc ủ phân thoải mái hơn: vì bà tin vào quá trình này và đã thấy hiệu quả của nó đối với cây trồng ở ban công. Dù vậy đây vẫn đang là quá trình học hỏi của cả mẹ và tôi.
Chị làm gì thế? Tại sao? Đó là câu hỏi thường gặp của khách du lịch và những người đi ngang qua vỉa hè, nơi tôi thi thoảng nhặt lá khô cho mẹ ủ phân compost mỗi khi về thăm nhà. “Để ủ phân compost”, tôi trả lời. Tôi cho rằng điều này khá lạ với nhiều người.
Luật Bảo vệ Môi trường 2020 quy định từ tháng 1 năm 2025 rác thải sinh hoạt phải được phân loại thành ba loại, trong đó có chất thải hữu cơ (dễ phân hủy sinh học). Tuy nhiên, việc phân loại rác ở Việt Nam vẫn còn rời rạc do thiếu hệ thống quản lý thác thải đồng bộ. Tôi vẫn chưa rõ liệu các hộ gia đình có phải trả thêm tiền nếu không phân loại chất thải sinh hoạt hữu cơ hay không. Mà ở Việt Nam, chất thải hữu cơ chiếm ít nhất một nửa lượng rác thải sinh hoạt. Nếu chỉ rác thải hỗn hợp bị tính phí thu gom và xử lý, thì liệu đây có thể là một động lực cho nhiều gia đình phân loại rác không?
Câu chuyện về việc ủ phân compost của mẹ tôi chỉ là một sự quan tâm cá nhân. Để có thể áp dụng rộng rãi, việc ủ phân compost tại nhà cần đơn giản và dễ dàng hơn, cả về mặt kỹ thuật, tài chính và sự tiện lợi. Nếu việc phân loại rác thải và sử dụng thùng ủ phân compost tại nhà hiệu quả và sự kết nối lành mạnh với thiên nhiên và xã hội là cần thiết; thì liệu việc trồng cây hay làm vườn (tại nhà, khu dân cư) có thể trở thành mội xu hướng bền vững mới ở Việt Nam, đặc biệt ở các khu đô thị hay không? Tôi hy vọng sẽ có một bài khác liên quan đến việc này.
Ghi chú:
– Phạm vi bài viết: Bài viết này không đề cập đến chất lượng phân compost liên quan đến chất liệu thùng ủ (ví dụ vi nhựa từ thùng xốp) và tạp chất có thể có từ lá khô thu gom từ vỉa hè.
– Lưu ý: Chúng tôi không sử dụng chế phẩm EM (Effective Microorganisms) trong quá trình ủ phân compost.
Trần Thi Nguyệt
Bài này được đăng lần đầu trên Linkedin vào 01/02/2026
