Là một người đã và đang trực triếp đồng hành cùng các bạn nhỏ 3 dến 6 tuổi trong hành trình chinh phục chữ cái, mình nhận ra rằng giai đoạn này thực sự là thời kì thuận lợi để trẻ học ngôn ngữ một cách tự nhiên nhất.
Nếu trước 3 tuổi trẻ chủ yếu phát triển ngôn ngữ qua âm thanh, nghe, nói thì sau 3 tuổi sẽ có sự chuyển dịch liên kết mạnh mẽ giữa âm thanh, biểu tượng, thị giác liên quan đến kí tự chữ cái.
Giai đoạn từ 3 đến 6 tuổi là thời kì vàng để trẻ phát triển ngôn ngữ. Theo tiến sĩ Maria Montessori, đây là giai đoạn mà trẻ sở hữu “trí tuệ thẩm thấu”- một khả năng đặc biệt giúp trẻ tiếp nhận ngôn ngữ từ môi trường xung quanh một cách tự nhiên, dễ dàng mà không cần nỗ lực có ý thức.
Montessori phân chia trí tuệ thẩm thấu thành hai giai đoạn khác nhau:
* Giai đoạn 0 đến 3 tuổi – hấp thụ vô thức:
Trong giai đoạn này, trẻ tiếp nhận mọi thứ vô cùng tự nhiên, không có sự chọn lọc. Trẻ học ngôn ngữ, hoạt động hàng ngày một cách vô thức, ví dụ như một em bé 2 tuổi có thể nói tiếng mẹ đẻ chỉ nhờ nghe người lớn giao tiếp hàng ngày.
* Giai đoạn 3 đến 6 tuổi – hấp thụ có ý thức:
Lúc này trẻ bắt đầu ý thức rõ hơn trong quá trình học tập, biết chọn lọc và bắt đầu có mục tiêu. Đây là lúc trí tuệ thẩm thấu chuyển từ sự “thấm hút thụ động” sang sự “xây dựng chủ động”.
Theo nghiên cứu của trung tâm phát triển não bộ trẻ em Harvard, khoảng 80% đến 90% kết nối thần kinh được hình thành trước 6 tuổi. Nhưng điều đó không có nghĩa là trẻ cần bị ép học mà cần được học đúng cách. Não bộ có mật độ kết nối thần kinh cực cao, trẻ học ngôn ngữ thông qua việc quan sát, ghi nhớ và học hỏi từ môi trường xung quanh. Trẻ tiếp thu hiệu quả nhất khi được trực tiếp thao tác với đồ vật, được thực hành và khám phá. Giai đoạn này trẻ quan sát hành vi của người lớn và bạn bè, sau đó bắt chước những điều mình quan tâm và thấy có ý nghĩa, gọi là bắt chước có chọn lọc. Đồng thời vốn từ, khả năng diễn đạt và giao tiếp tăng vọt, có khả năng kể chuyện nhờ việc thường xuyên nghe, nói và tương tác.
Các biểu hiện đặc trưng dễ nhận thấy khi trẻ bước vào đỉnh điểm của giai đoạn phát triển ngôn ngữ bao gồm:
- Trẻ tò mò về các bảng, biển quảng cáo, tìm chữ cái quen thuộc
- Trẻ giả vờ cầm sách, truyện đọc như người lớn
- Thích thú với những trò chơi ghép chữ
- Chủ động hỏi người lớn về cách đánh vần
- v.v.
Lúc này não bộ của trẻ có cơ chế chụp ảnh và có khả năng ghi nhớ hình ảnh rất nhanh nhờ ưu thế của não phải đang phát triển tư duy trực quan. Vì vậy ba mẹ nên tận dụng thời gian, cơ hội để hỗ trợ con trong giai đoạn nhạy cảm, cụ thể là 3 tuổi rưỡi đến 4 tuổi.
Giai đoạn 3 đến 6 tuổi ở trẻ não phải đang phát triển rất mạnh mẽ chiếm ưu thế nhưng đông thời não trái cũng bắt đầu hình thành các kết nối logic ban đầu. Não phải tiếp nhận hình ảnh, não trái xử lí thông tin nên trẻ có sự liên tưởng tốt. Khi trẻ được tiếp cận chữ cái đúng cách, cả hai bán cầu não đều được kích thích phát triển.
Những đường truyền thần kinh được hỗ trợ thường xuyên ví dụ ngôn ngữ, hình ảnh chúng ta nói, nhìn hàng ngày thì sẽ được củng cố lớp bao Myelin để truyền tin nhanh hơn. Giai đoạn này nếu được tiếp xúc càng nhiều, hỗ trợ về phần ngôn ngữ, trò chuyện, dạy thẻ chữ cái càng nhiều thì trẻ càng nhanh tiếp thu. Ngược lại, những kết nối không được dùng tới sẽ bị đào thải. Vì vậy, chúng ta nên chuẩn bị môi trường học tập phong phú, học liệu thu hút, sau khi dạy trẻ học thuật xong nên có những hoạt động củng cố như: cắt dán, nặn chữ, tô màu chữ cái, tìm chữ theo yêu cầu, v.v. tạo cơ hội cho trẻ trải nghiệm thực tế thay vì chỉ nghe giảng. Khi nhiều giác quan cùng được kích hoạt như mắt nhìn – tai nghe – tay chạm – miệng đọc – não tư duy, việc ghi nhớ sẽ tự nhiên và bền vững hơn rất nhiều. Đó là lí do vì sao những học liệu trực quan luôn mang lại hiệu quả vượt trội.
Giai đoạn 3 đến 6 tuổi không phải là giai đoạn để tạo áp lực học tập, mà là thời điểm thích hợp để gieo những hạt mầm đầu tiên của ngôn ngữ, tư duy và niềm yêu thích khám phá. Nếu không sát sao giai đoạn này có thể vô tình bỏ lỡ cơ hội học tập phát triển ngôn ngữ mạnh mẽ của trẻ. Vậy nên việc chuẩn bị một môi trường học tập an toàn, giàu trải nghiệm có ý nghĩa quan trọng trong quá trình học tập, hình thành nhân cách lâu dài sau này của trẻ. Và trên hết, trách nhiệm của người lớn không chỉ là quan sát, mà cần đồng hành và kiến tạo một môi trường sống, môi trường học tập tích cực, phong phú, nhân văn và giàu ngôn ngữ để trẻ được phát huy trọn vẹn.
Chú thích ảnh:
– Hình ảnh bé Leo học bài ở nhà cùng bố mẹ (Ảnh: Mẹ bé Leo, 06/2026, đã xin phép)
Hà Giang